„Józef Piłsudski podniósł rokosz przeciwko Prezydentowi Rzeczypospolitej”. „Pchnął oddziały do buntu, złamania przysięgi, podeptania honoru żołnierskiego”. „Prasa rozsiewa niezliczone kłamstwa”. Tak sto lat temu legalne władze opisywały czyn, który do dziś dzieli Polaków. Prof. Wojciech Polak w książce „Dyktator czy wybawca” (wyd. Biały Kruk) przytacza te słowa, nie pozostawiając wątpliwości co do dramatyzmu majowej konfrontacji.
Sto lat po wydarzeniach spór o przewrót majowy wciąż nie wygasa. Czy Józef Piłsudski ratował państwo pogrążone w politycznej anarchii, czy też sięgnął po władzę z pogwałceniem konstytucji, rozlewając bratnią krew? Prof. Wojciech Polak, znakomity historyk, w swojej najnowszej książce „Dyktator czy wybawca. Przyczyny i kulisy przewrotu majowego 1926” nie potępia Marszałka, ale też nie ukazuje go bezkrytycznie. Jak czytamy na stronie wydawcy: „Przewrót był niezgodny z obowiązującym prawem, przyniósł nawet ofiary w ludziach – czego Marszałek się nie spodziewał – ale przełomu coraz gwałtowniej domagały się liczne środowiska. To strona rządowa pierwsza otworzyła ogień, nie chciała dyskutować”.
Szczególnie cenne są przywołane w książce oficjalne dokumenty z maja 1926 roku. Jeden z rządowych komunikatów z 13 maja 1926 roku nie pozostawia złudzeń, jak strona rządowa oceniała działania Piłsudskiego:
– Józef Piłsudski podniósł rokosz przeciwko Prezydentowi Rzeczypospolitej i mianowanemu przezeń rządowi jedynie dla uchwycenia w swe ręce dyktatorskiej władzy – czytamy w komunikacie cytowanym przez prof. Polaka. – Pchnął on kilka oddziałów wojskowych do buntu, złamania przysięgi, podeptania honoru żołnierskiego, spowodował bratobójczą walkę bez żadnego zgoła uzasadnienia, nie umiejąc wskazać żadnego celu państwowego czy społecznego, który mógłby upozorować tę zbrodnię.
Komunikat ten, wydany w trakcie walk, zawiera też szereg tez, które dziś historycy oceniają jako propagandowe. Rząd zaprzeczał w nim m.in. jakoby prezydent Wojciechowski zamierzał wstrzymać działania wojskowe przeciw buntownikom, a uległ jedynie naciskowi rządu. – To kłamstwo – oświadczano w oficjalnym komunikacie.
Co ciekawe, strona rządowa przyznawała jednak, że prezydent odrzucił „bez chwili wahania propozycje jakichkolwiek układów z rokoszanami”. Jednocześnie zapewniano o zwycięstwach wojsk wiernych prezydentowi: zdobyciu gmachu Ministerstwa Spraw Wojskowych, koszar szwoleżerów oraz wzięciu do niewoli ponad 500 rokoszan.
Jak wiemy dziś, te optymistyczne doniesienia nie odzwierciedlały rzeczywistości. Walki zakończyły się kapitulacją rządu i ucieczką prezydenta Wojciechowskiego oraz premiera Witosa. Do dziś jednak spór o charakter przewrotu pozostaje otwarty, a cytowany przez prof. Polaka dokument jest doskonałym świadectwem tego, jak głęboki był podział polityczny i jak silne emocje towarzyszyły obu stronom.
Książka prof. Wojciecha Polaka, wydana 9 kwietnia 2026 roku przez wydawnictwo Biały Kruk, liczy 256 stron i jest bogato ilustrowana. Jak podkreśla autor we wstępie: „Historia ma obowiązek uwypuklać dobrze pojętą mitologię narodową”. Czy w przypadku przewrotu majowego mówimy o dyktatorze czy wybawcy? Odpowiedź każdy czytelnik musi znaleźć sam.
Więcej na stronie wydawcy: https://bialykruk.pl/ksiegarnia/ksiazki/dyktator-czy-wybawca-przyczyny-i-kulisy-przewrotu-majowego-1926
Rebellion, crime, and lies. Government propaganda from 1926 in light of Prof. Polak’s latest book
“Józef Piłsudski has raised a rebellion against the President of the Commonwealth.” “He pushed military units to mutiny, to break their oath, to trample on soldierly honor.” “The press spreads countless lies.” These were the words used a hundred years ago by the legitimate authorities to describe an act that still divides Poles today. Prof. Wojciech Polak, in his book “Dictator or Savior” (published by Biały Kruk), quotes these words, leaving no doubt as to the dramatic nature of the May confrontation.
A hundred years after the events, the dispute over the May Coup continues unabated. Did Józef Piłsudski save the state from political anarchy, or did he seize power in violation of the constitution, shedding brotherly blood? Prof. Wojciech Polak, an eminent historian, in his latest book “Dictator or Savior. Causes and Behind the Scenes of the May 1926 Coup” does not condemn the Marshal, but neither does he portray him uncritically. As we read on the publisher’s website: “The coup was contrary to the law in force, it even brought human victims – which the Marshal did not expect – but a breakthrough was increasingly demanded by numerous circles. It was the government side that opened fire first and did not want to negotiate.”
Particularly valuable are the official documents from May 1926 cited in the book. One government communiqué of May 13, 1926, leaves no illusion as to how the government side assessed Piłsudski’s actions:
– Józef Piłsudski has raised a rebellion against the President of the Commonwealth and the government appointed by him solely to seize dictatorial power in his hands – we read in the communiqué quoted by Prof. Polak. – He pushed several military units to mutiny, to break their oath, to trample on soldierly honor, caused a fratricidal fight without any justification whatsoever, unable to indicate any state or social goal that could have given a pretext for this crime.
This communiqué, issued during the fighting, also contains a number of theses that today historians assess as propaganda. The government denied, among other things, that President Wojciechowski intended to halt military action against the rebels but yielded only to government pressure. – That is a lie – the official communiqué declared.
Interestingly, the government side did admit, however, that the president rejected “without a moment’s hesitation any proposals for any agreements with the rebels.” At the same time, it assured victory for the troops loyal to the president: the capture of the Ministry of Military Affairs building, the uhlans’ barracks, and the capture of over 500 rebels.
As we know today, these optimistic reports did not reflect reality. The fighting ended with the capitulation of the government and the flight of President Wojciechowski and Prime Minister Witos. To this day, however, the dispute over the nature of the coup remains open, and the document quoted by Prof. Polak is an excellent testimony to how deep the political division was and how strong the emotions were on both sides.
Prof. Wojciech Polak’s book, published on April 9, 2026, by Wydawnictwo Biały Kruk, has 256 pages and is richly illustrated. As the author emphasizes in the introduction: “History has a duty to highlight a properly understood national mythology.” In the case of the May Coup, are we talking about a dictator or a savior? Every reader must find the answer for themselves.
More information on the publisher’s website: https://bialykruk.pl/ksiegarnia/ksiazki/dyktator-czy-wybawca-przyczyny-i-kulisy-przewrotu-majowego-1926
