W 163. rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego naród polski wspomina zryw, który choć skazany na klęskę militarną, uratował duszę ojczyzny przed rosyjskim butem. Bohaterowie tamtych dni, ryzykując wszystko, przypomnieli światu o prawie narodów do samostanowienia. Czy dzisiejsze zagrożenia ze Wschodu i Zachodu nie mają podobnych cech?
Powstanie Styczniowe wybuchło 22 I 1863 r. w Królestwie Polskim, stanowiącym część Imperium Rosyjskiego po rozbiorach Rzeczypospolitej. Geneza tego zrywu tkwi w klęsce Rosji w wojnie krymskiej lat 1853-1856, która ujawniła słabość caratu i wzbudziła nadzieje na odzyskanie swobód. Po zakończeniu stanu wojennego i amnestii dla zesłańców nastąpiła odwilż, złagodzono cenzurę, ale jednocześnie nasiliły się represje wobec manifestacji patriotycznych. W 1861 r. rosyjskie wojsko otworzyło ogień do demonstrantów w Warszawie, zabijając pięciu podczas pogrzebu 27 II, a później ponad stu 8 IV. Stan wojenny wprowadzono 14 X 1861 r. przez generała-gubernatora Karola Lamberta. Bezpośrednią przyczyną wybuchu była branka – przymusowy pobór do armii rosyjskiej, ogłoszony w styczniu 1863 r., wymierzony w szlachtę i mieszczaństwo podejrzane o działalność konspiracyjną. Komitet Centralny Narodowy, przekształcony w Tymczasowy Rząd Narodowy, zdecydował o natychmiastowym powstaniu, by uprzedzić aresztowania.
Cele Powstania były jasne: odzyskanie niepodległości i restytucja Rzeczypospolitej w granicach z 1771 r., obejmujących Królestwo Polskie i ziemie zabrane. Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego z 22 I 1863 r. głosił: „Wzywamy wszystkie narody dawnej Rzeczypospolitej do powstania zbrojnego przeciw Imperium Rosyjskiemu… bez różnicy wiary i pochodzenia, rodu i stanu”. Dekrety uwłaszczały chłopów, nadając im ziemię na własność, a bezrolnym obiecując parcele za udział w walce. Powstańcy dążyli do wywołania buntów w Finlandii, nad Wołgą i na Kaukazie pod hasłem „za naszą i waszą wolność”, tworząc tajne państwo polskie z odtworzoną administracją.
Bohaterami zrywu byli m.in. Romuald Traugutt, dyktator od 17 X 1863 r. do 10 IV 1864 r., który zreorganizował siły w korpusy, np. I Korpus Lubelski; Marian Langiewicz, dyktator od 11 III do 18 III 1863 r., zwycięzca bitew pod Pieskową Skałą i Skałą; Ludwik Mierosławski, pierwszy dyktator od 17 II do 11 III 1863 r.; Stefan Bobrowski, szef Tymczasowego Rządu Narodowego, poległy w pojedynku; Zygmunt Padlewski, stracony przez Rosjan; Jarosław Dąbrowski, organizator konspiracji. W walkach brały udział kobiety, jak Anna Pustowójtówna. Powstańcy, liczący około 200 tysięcy przez cały okres, stoczyli blisko 1200 bitew i potyczek.
Na północnym Mazowszu sytuacja była dynamiczna od pierwszych dni. Zygmunt Padlewski dowodził województwem mazowieckim. Jan Matliński zebrał 3500 ludzi w Węgrowie, organizując obozy szkoleniowe. Powstańcy zakłócali komunikację rosyjską, ale ponosili klęski w kontratakach. Bitwa pod Węgrowem 3 II 1863 r. stała się symbolem heroizmu, z udziałem Włochów entuzjastycznie wstępujących do walki – w 1863 r. przyjmowano ich z radością, jako wyszkolonych rodaków z emigracji.
Skutki Powstania były tragiczne: 10-20 tysięcy poległych Polaków, tysiąc egzekucji, 38 tysięcy katorżników i zesłańców na Sybir, 10 tysięcy emigrantów. Rosjanie stracili około 4500 ludzi. Represje objęły Wilno, gdzie Michaił Murawjow zabił 10 tysięcy szlachty z 40 tysięcy. Spalono archiwa, jak Ordynację Zamojską; zniesiono autonomię Królestwa w 1867 r., zmieniono nazwę na Kraj Nadwiślański; wprowadzono rosyjskie metryki kościelne w 1868 r.; zamknięto Szkołę Główną Warszawską w 1869 r.; odebrano prawa miejskie setkom miast w latach 1869-1870; zlikwidowano namiestnictwo w 1874 r. i Bank Polski w 1886 r. Rusyfikacja szkół i konfiskata 1600 majątków. Mimo klęski, Powstanie przyspieszyło uwłaszczenie chłopów w 1864 r., pobudziło wzrost demograficzny i przemysłowy, zachowało pamięć patriotyczną, przyczyniając się do niepodległości w 1918 r.
W 163. rocznicę, 22 I 2026 r., obchody odbyły się m.in. w Uroczysku Bykowce, gdzie Stowarzyszenie „Wizna 1939” odsłoniło powstańczy krzyż i oddało hołd przy pochodniach; w Wilnie, gdzie prezydent wskazywał na polski patriotyzm; Karol Nawrocki nazwał zryw „fundamentem naszej niepodległości”. Fundacja Wolność i Demokracja organizuje lekcje historii online, publikacje i wystawy dla Polonii.
Niestety, do dzisiaj w katolickich świątyniach Kresów, Msze św. sprawowane są w obcych językach, w wspominanie o o powrocie na Łono Ojczyzny ziem od wieków związanych w Rzeczpospolitą jest niemile widziane.
Blood Shed for Freedom
In the 163rd anniversary of the outbreak of the January Uprising, the Polish nation recalls an insurrection that, though doomed to military defeat, saved the soul of the homeland from the Russian boot. The heroes of those days, risking everything, reminded the world of the right of nations to self-determination. Do today’s threats from the East not evoke similar echoes?
The January Uprising broke out on January 22, 1863, in the Kingdom of Poland, part of the Russian Empire after the partitions of the Polish Commonwealth. The genesis of this uprising lies in Russia’s defeat in the Crimean War of 1853-1856, which revealed the tsardom’s weakness and aroused hopes for regaining freedoms. After the end of martial law and amnesty for exiles, a thaw followed, censorship was relaxed, but repressions against patriotic manifestations intensified. In 1861, Russian troops opened fire on demonstrators in Warsaw, killing five during the funeral on February 27, and later over a hundred on April 8. Martial law was imposed on October 14, 1861, by Governor-General Karol Lambert. The immediate cause of the outbreak was the branka – forced conscription into the Russian army, announced in January 1863, targeted at the nobility and bourgeoisie suspected of conspiratorial activity. The Central National Committee, transformed into the Provisional National Government, decided on an immediate uprising to preempt arrests.
The goals of the Uprising were clear: regaining independence and restitution of the Polish Commonwealth in the borders of 1771, encompassing the Kingdom of Poland and the taken lands. The Manifesto of the Provisional National Government of January 22, 1863, proclaimed: „We call upon all nations of the former Rzeczpospolita to rise in armed action against the Russian Empire… without distinction of faith and origin, descent and estate.” Decrees emancipated peasants, granting them land ownership, and promised parcels to the landless for joining the fight. The insurgents aimed to incite revolts in Finland, along the Volga, and in the Caucasus under the slogan „for our freedom and yours,” creating a secret Polish state with restored administration.
The heroes of the insurrection included, among others, Romuald Traugutt, dictator from October 17, 1863, to April 10, 1864, who reorganized forces into corps, e.g., I Lublin Corps; Marian Langiewicz, dictator from March 11 to 18, 1863, victor of battles at Pieskowa Skała and Skała; Ludwik Mierosławski, first dictator from February 17 to March 11, 1863; Stefan Bobrowski, head of the Provisional National Government, killed in a duel; Zygmunt Padlewski, executed by the Russians; Jarosław Dąbrowski, organizer of the conspiracy. Women participated in the fights, like Anna Pustowójtówna. The insurgents, numbering about 200 thousand throughout the period, fought nearly 1,200 battles and skirmishes.
The course of the Uprising was partisan, without a regular army. Attacks on Russian garrisons began on the night of January 22-23, 1863, in the Mazovian, Podlaskie, and other provinces. Initial successes in Małkinia, Sokołów Podlaski, Łuków, and Łomazy. Mierosławski’s campaigns at Krzywosądz and Nowa Wieś ended in defeats. Langiewicz broke through at Małogoszcz on February 24, but after crossing into Galicia, he was arrested by the Austrians on March 19. From March to September 1863, the „whites” dominated, battles were fought at Chrobry and Grochowiska. On September 19, an unsuccessful attempt was made to assassinate Viceroy Fyodor Berg. Under Traugutt, fights lasted until autumn 1864, with the last actions in October.
In northern Mazovia, the situation was dynamic from the first days. Zygmunt Padlewski commanded the Mazovian province. Jan Matliński gathered 3,500 men in Węgrów, organizing training camps. The insurgents disrupted Russian communication, but suffered defeats in counterattacks. The Battle of Węgrów on February 3, 1863, became a symbol of heroism, with the participation of Italians enthusiastically joining the fight – in 1863, they were accepted with joy, as trained compatriots from emigration.
The consequences of the Uprising were tragic: 10-20 thousand fallen Poles, a thousand executions, 38 thousand convicts and exiles to Siberia, 10 thousand emigrants. The Russians lost about 4,500 people. Repressions covered Vilnius, where Mikhail Muravyov killed 10 thousand nobility out of 40 thousand. Archives were burned, like the Zamoyski Entail; the autonomy of the Kingdom was abolished in 1867, name changed to Vistula Land; Russian church records were introduced in 1868; the Warsaw Main School was closed in 1869; city rights were taken from hundreds of towns in 1869-1870; the viceroy’s office was liquidated in 1874 and the Polish Bank in 1886. Russification of schools and confiscation of 1,600 estates. Despite the defeat, the Uprising accelerated peasant emancipation in 1864, stimulated demographic and industrial growth, preserved patriotic memory, contributing to independence in 1918.
In the 163rd anniversary, on January 22, 2026, commemorations took place, among others, in the Bykowce Clearing, where the „Wizna 1939” Association unveiled an insurgent cross and paid homage with torches; in Vilnius, where the president pointed to Polish patriotism; Karol Nawrocki called the insurrection „the foundation of our independence.” The Freedom and Democracy Foundation organizes online history lessons, publications, and exhibitions for the Polish diaspora.
