19 IV 2026 r. Nowy Dwór po raz kolejny zatrzymał się przy jednej z najboleśniejszych kart polskiej historii. Uroczystości 86. rocznicy Zbrodni Katyńskiej miały w tym roku wymiar szczególny, bo obok ogólnonarodowej pamięci o ofiarach sowieckiego ludobójstwa mocno wybrzmiał także wątek lokalny – los oficerów Batalionu Elektrotechnicznego, formacji nierozerwalnie związanej z dziejami miasta, Twierdzy Modlin i rozwojem przedwojennego Nowego Dworu. Była modlitwa, była lekcja historii, był Apel Pamięci, była Salwa Honorowa, ale był też żywy przekaz międzypokoleniowy: od rodzin pomordowanych, przez wojsko, szkoły i harcerzy, po młodzież, która znów usłyszała nazwiska tych, których próbowano wymazać z pamięci.
Batalion Elektrotechniczny zajmuje w historii Nowego Dworu miejsce szczególne. Już podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. odpowiadał za techniczne zaplecze armii – dostarczanie energii elektrycznej, utrzymanie łączności i sprawne funkcjonowanie sztabów. W okresie międzywojennym jego żołnierze współtworzyli infrastrukturę Twierdzy Modlin, uczestnicząc między innymi w budowie elektrowni „Narew”, a zarazem współkształtowali cywilizacyjny rozwój miasta, przyczyniając się do jego elektryfikacji. We IX 1939 r., podczas obrony Twierdzy Modlin, batalion wykonywał zadania kluczowe dla funkcjonowania oblężonego garnizonu. Po kapitulacji wielu oficerów tej jednostki trafiło do sowieckiej niewoli. Ich droga zakończyła się wiosną 1940 r. strzałem w tył głowy. To ich pamięci poświęcona była tak wyraźna obecność działaczy Związku Ofecerów Rezerwy R.P.
Wśród ofiar znaleźli się między innymi: Aleksander Ciechanowski, Marian Ostrowski, Roman Jędraszko, Piotr Dybaczewski, Kazimierz Grüner, Zbigniew Tomasini, Wacław Przewłocki, Bohdan Sobiewski, Wacław Szpinko, Jerzy Mularski, Henryk Jabłoński, Jerzy Bugajski i Zbigniew Kiersnowski. Łącznie co najmniej 38 oficerów Batalionu Elektrotechnicznego padło ofiarą zbrodni, stając się częścią elity odrodzonego państwa polskiego, którą postanowiono zniszczyć. W Nowym Dworze pamięć o nich trwa nie tylko w uroczystych przemówieniach, lecz także w konkretnych miejscach. Jedna z tablic pamiątkowych znajduje się na budynku dawnych koszar batalionu przy ul. Paderewskiego 3, druga w kościele pw. św. Michała Archanioła przy ul. Warszawskiej 1.
Tegoroczne obchody miały przebieg wieloetapowy. O godz. 12¹⁵ złożono kwiaty i zapalono znicze pod tablicami pamiątkowymi na terenie dawnych koszar Batalionu Elektrotechnicznego przy ul. Paderewskiego 3. O godz. 1⁰⁰ rozpoczęła się Msza Święta w parafii pw. św. Michała Archanioła, a zaraz po niej po poł. uczniowie Zespołu Szkół nr 2 przedstawili program artystyczny. O godz. 2³⁰ po poł. rozpoczęła się część uroczystości przy Pomniku Obrońców Ojczyzny przy ul. Warszawskiej zakończona Apelem Pamięci i Salwą Honorową w wykonaniu 2 Mazowieckiego pułku saperów.
Obecność uczestników pokazywała, że dla Nowego Dworu sprawa katyńska nie jest jedynie rytuałem kalendarzowym. W uroczystościach wzięli udział liczni mieszkańcy powiatu nowodworskiego, ale także rodziny ofiar, przedstawiciele środowisk katyńskich, władz państwowych i samorządowych, wojska, służb mundurowych, szkół, organizacji społecznych i patriotycznych. Obecni byli Bohdan Sobiewski – syn kpt. Franciszka Sobiewskiego zamordowanego w Charkowie – oraz bratanek kpt. Franciszka Sobiewskiego Krzysztof Sobieski. Przybył ppłk SG w st. spocz. Marek Krystyniak, prezes Stowarzyszenia „Rodzina Katyńska” w Warszawie, wnuk Legionisty I Brygady i chorążego Wojska Polskiego Mieczysława Krystyniaka, jeńca Starobielska zamordowanego w Charkowie. Obecny był również Marek Garlicki, wiceprezes Stowarzyszenia „Rodzina Katyńska” w Warszawie, wnuk Apolinarego Garlickiego – posła i senatora II Rzeczypospolitej, więzionego na Zachodniej Ukrainie, zamordowanego w Kijowie i upamiętnionego w Bykowni. W uroczystości uczestniczył Michał Krzysztof Wykowski, prezes Zarządu Głównego Warszawskiego Stowarzyszenia Rodzina Policyjna 1939 roku, którego krewny por. Mirosław Wykowski był jeńcem Kozielska i został zamordowany w Katyniu.
Wśród gości obecna była senator Rzeczypospolitej Polskiej Jolanta Hibner oraz Zbigniew Czaplicki reprezentujący Marszałka Województwa Mazowieckiego. Samorząd powiatu i miasta reprezentowali starosta nowodworska Magdalena Biernacka, burmistrz Nowego Dworu Sebastian Sosiński, wójt gminy Czosnów Anna Maliszewska oraz radni Rady Miejskiej w Nowym Dworze: Angelika Sosińska, Jolanta Bolińska, Grażyna Brzozowska, Mirosława Boroń, Paweł Musiał i Cyryl Turczyński.
Ważna była obecność przedstawicieli wojska i instytucji związanych z obronnością. Przybyli płk Mariusz Łuszczyński – dowódca Garnizonu Nowy Dwór i zarazem dowódca 2 Mazowieckiego pułku saperów, płk Zbigniew Paszkiewicz – zastępca szefa Szefostwa Zapewnienia Jakości Agencji Uzbrojenia, płk Krzysztof Szczepankowski reprezentujący dyrektora Departamentu Kontroli MON, ppłk Sylwester Kulik – szef Wojskowego Centrum Rekrutacji Warszawa–Ochota, ppłk w st. spocz. Krzysztof Tomaszewski reprezentujący dowódcę 5 pułku chemicznego w Tarnowskich Górach oraz por. Adam Łobodowski reprezentujący szefa Wojskowego Centrum Rekrutacji Warszawa–Praga. Obecni byli również podinsp. Arkadiusz Wrzeszczyński, I zastępca komendanta Powiatowego Policji w Nowym Dworze, reprezentujący komendanta powiatowego policji, oraz bryg. Łukasz Kochanowski, zastępca komendanta Powiatowego Państwowej Straży Pożarnej w Nowym Dworze, reprezentujący komendanta powiatowego PSP.
Wśród zaproszonych gości znaleźli się także Maksymilian Sokół-Potocki, zastępca dyrektora Centralnej Biblioteki Wojskowej w Warszawie, Karolina Wesołowska reprezentująca kierownika Muzeum Katyńskiego w Warszawie, Gniewomir Rokosz-Kuczyński – dyrektor generalny Zjednoczenia Organizacji Historycznych i Strzeleckich, Generalności Bractwa Kurkowego Rzeczypospolitej, a także Waldemar Nikliński z Chicago – amerykański wojewoda braci kurkowych, prezes Okręgu Amerykańskiego Zjednoczenia Bractwa Kurkowego Rzeczypospolitej, generał Bractwa Kurkowego, wraz z małżonką.
Silnie obecne było także środowisko oświatowe. Uczestniczyły Beata Janas – dyrektor Zespołu Szkół nr 2, Justyna Paszkiewicz – dyrektor Zespołu Placówek Edukacyjnych, Anna Buszta – zastępca dyrektora Zespołu Szkół nr 2, Mirosława Grzegorczyk – dyrektor Publicznej Szkoły Podstawowej w Wykrocie k. Myszyńca, Małgorzata Parzych reprezentująca II Liceum Ogólnokształcące im. Cypriana Kamila Norwida w Ostrołęce, a także Józefa Barbara Łuszczyńska – dyrygent i kierownik Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Nowodworskiej „Soli Deo”. Obecne były też Urszula Przymus – prezes Rady Niepodległej Rzeczypospolitej Kampinoskiej – oraz Tadeusz Sawicki reprezentujący Komendę Hufca ZHP. W uroczystości uczestniczyli członkowie Związku Oficerów Rezerwy Rzeczypospolitej Polskiej, nauczyciele, młodzież szkolna, harcerze, przedstawiciele Nowodworskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku i liczni mieszkańcy.
Ważnym znakiem ciągłości pamięci były poczty sztandarowe wystawione przez: 2 Mazowiecki pułk saperów, Związek Oficerów Rezerwy Rzeczypospolitej Polskiej, Straż Miejską, Ochotniczą Straż Pożarną, Komendę Hufca ZHP, Zjednoczenie Organizacji Historycznych i Strzeleckich – Generalność Bractwa Kurkowego Rzeczypospolitej, Szkołę Podstawową nr 1, Szkołę Podstawową nr 5, Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1, Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 3, Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 4, Zespół Szkół nr 2, Zespół Szkół Zawodowych nr 1 oraz Liceum Ogólnokształcące. Ten obraz – wojsko, samorząd, szkoły, organizacje, młodzież i rodziny ofiar stojące razem – niósł w sobie bodaj najmocniejszy przekaz tego dnia.
Ks. prałat Andrzej Kwiatkowski, wygłaszając kazanie, nie uciekł od moralnego ciężaru historii. Mówił o trudnej prawdzie, że za dobro i prawdę trzeba często zapłacić wysoką cenę. Jak przypomniał, cenę taką zapłacił Ten, który towarzyszył uczniom w drodze do Emaus, ale zapłacili ją również ci, którzy w 1940 r. pozostali wierni swoim przekonaniom, przysiędze wojskowej i Ojczyźnie. Kapłan zwrócił uwagę, że aby zło podnosiło głowę, wystarczy zwyczajne milczenie ludzi dobrych, i że nie zawsze milczenie jest złotem. Wnętrze świątyni, nad którym górował obraz św. Michała Archanioła walczącego ze smokiem, nadawało tym słowom szczególną siłę.
Jednym z najważniejszych punktów obchodów było wystąpienie płk. w st. spocz. Alfreda Kabaty ze Związku Ofecerów Rezerwy RP. Mówiąc o zbrodni katyńskiej, oficer ten przypomniał, że 86 lat temu decyzją najwyższych władz Związku Radzieckiego zamordowano blisko 22 tysiące obywateli państwa polskiego. Wśród ofiar byli oficerowie Wojska Polskiego, Policji Państwowej, przedstawiciele administracji publicznej oraz elit intelektualnych i kulturalnych II Rzeczypospolitej. Podkreślił, że Sowieci chcieli osłabić Polskę przez wymordowanie żołnierzy i inteligentów, czyli ludzi stanowiących fundament przedwojennego państwa. Jak zaznaczył, zostali oni uznani przez Stalina i jego współpracowników za „zawziętych i niepoprawnych wrogów władzy radzieckiej”.
Alfred Kabata przypomniał też, że wiedza o zbrodni została po latach poszerzona. W 1992 r. ujawniono, że na podstawie tej samej decyzji z 5 III 1940 r. Biura Politycznego Komitetu Centralnego WKP(b), obok jeńców z Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa, zamordowano także 3435 obywateli polskich więzionych na Zachodniej Ukrainie oraz 3872 więzionych na Zachodniej Białorusi. Mówił o Bykowni jako jedynym ustalonym dotąd miejscu pochówku ofiar z tzw. Ukraińskiej Listy Katyńskiej, a także o braku odnalezionej Białoruskiej Listy Katyńskiej i prawdopodobnych Kuropatach jako miejscu grzebania ofiar zamordowanych w Mińsku.
W tym kontekście szczególne miejsce zajęła postać ppor. rez. sap. Waleriana Inocentego Zatcheja – jednego z obywateli polskich znajdujących się na Ukraińskiej Liście Katyńskiej, którego pamięć uczczono tego dnia przez posadzenie Katyńskiego Dębu Pamięci. Alfred Kabata przypomniał, że dziś Katyń to przede wszystkim obowiązek pamięci o ludziach, którzy za niezłomną wierność Polsce zapłacili życiem. Zwrócił uwagę, że wśród ofiar zbrodni katyńskiej znajduje się 38 oficerów wywodzących się z Batalionu Elektrotechnicznego stacjonującego w Nowym Dworze w latach 1921–1939. Dodał, że pamięć o nich jest kultywowana w mieście od ponad 30 lat, a od 17 lat – dzięki Zespołowi Szkół nr 2 uczestniczącemu w akcji „Katyń… ocalić od zapomnienia” – poprzez sadzenie Dębów Pamięci. Jak zaznaczył, tego dnia posadzono 17 Katyński Dąb Pamięci upamiętniający oficerów Batalionu Elektrotechnicznego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Kijowie, a zarazem 28 taki dąb poświęcony oficerom tej jednostki w skali kraju. Podkreślił, że organizowane od 1994 r. uroczystości katyńskie utrwalają pamięć o bohaterach z Nowego Dworu, a młodzież co roku uczestniczy w tej podniosłej lekcji historii.
Biografia Waleriana Inocentego Zatcheja, przywołana podczas uroczystości, nadawała obchodom wymiar szczególnie osobisty. Urodził się 2 VII 1909 r. w Kamionce Strumiłowej, w woj. tarnopolskim, w rodzinie Jana i Katarzyny z Rychwickich. Dorastał w domu wielodzietnym, wychowywanym – jak zapisano – w duchu patriotyzmu, solidarności i miłości do Ojczyzny. Od 1 IX 1919 r. do 31 V 1927 r. uczęszczał do Państwowego Gimnazjum im. Kornela Ujejskiego w Kamionce Strumiłowej. Po zdaniu egzaminu dojrzałości rozpoczął studia na Wydziale Mechanicznym – Oddziale Elektrycznym Politechniki Lwowskiej. Po zaliczeniu ośmiu semestrów oraz kilku odroczeniach został 19 IX 1934 r. wcielony do Szkoły Podchorążych Rezerwy Saperów w Modlinie, gdzie przydzielono go do 2 kompanii szkolnej. 15 XII 1934 r. złożył przysięgę i uzyskał awans do stopnia starszego sapera, a 21 V 1935 r. do stopnia kaprala podchorążego.
Po ukończeniu szkoły z wynikiem dobrym i uzyskaniu tytułu kaprala podchorążego rezerwy skierowano go na praktykę do 2 kompanii elektrotechnicznej Batalionu Elektrotechnicznego w Nowym Dworze. Po odbyciu dwumiesięcznej praktyki 1 X 1935 r. odszedł do rezerwy w stopniu plutonowego podchorążego. W dniach od 15 VI do 25 VII 1936 r. odbył ćwiczenia rezerwy w Batalionie Elektrotechnicznym. Jego udział oceniono bardzo wysoko. P.o. dowódcy batalionu mjr Stanisław Michałowski podkreślał między innymi dobre poczucie honoru, solidarność koleżeńską, karność, stosunek do władz wojskowych i cywilnych, wytrzymałość fizyczną, inteligencję, odwagę, zdolność dowodzenia i wyszkolenie fachowe. Komisja kwalifikacyjna uznała, że Zatchej opanował wiadomości potrzebne dla oficera rezerwy batalionu z wynikiem dobrym i pod każdym względem nadaje się na podporucznika rezerwy – dowódcę plutonu reflektorów przeciwlotniczych. W XII 1937 r. mianowano go do stopnia podporucznika rezerwy ze starszeństwem od 1 I 1937 r.
Do 1939 r. pracował w Miejskich Zakładach Elektrycznych we Lwowie przy ul. Pełczyńskiej. 18 VII 1939 r. przybył na sześciotygodniowe ćwiczenia rezerwy do Batalionu Elektrotechnicznego, które ukończył 26 VIII 1939 r. Ćwiczenia odbywał w 14 kompanii reflektorów przeciwlotniczych jako dowódca 4 plutonu. 24 VIII 1939 r. pluton pod jego dowództwem otrzymał polecenie udziału w obronie przeciwlotniczej Warszawy, zajmując stanowiska bojowe w rejonie Wólki Węglowej, Wawrzyszyna i Marymontu. W nocy z 3 na 4 IX 1939 r. w ramach przegrupowania zajął stanowiska w rejonie Jabłonny dla ochrony wschodniej części Warszawy i mostów na Wiśle. 6 IX pluton wraz z kompanią został skierowany najpierw do dyspozycji dowódcy OPL Ośrodka Lublin, a następnie do dyspozycji dowódcy OPL Ośrodka Lwów. Wycofywał się trasą Warszawa – Garwolin – Kurów – Lublin – Krasnystaw – Zamość – Tomaszów Lubelski. Wobec postępów niemieckich oddziałów i zagrożenia ze strony Armii Czerwonej musiał zawrócić i przez Hrubieszów, Uściług, Włodzimierz Wołyński dotarł do Łucka. Tam zastało go wkroczenie 17 IX wojsk sowieckich. Jeszcze tego samego dnia wycofywał się przez Horochów, Radziechów, Busk i Gliniany w kierunku Lwowa. W miejscowościach Unterwalden i Podhajczyki pluton po ostrzelaniu przez Sowietów został rozbrojony. Oficerowie zostali internowani, szeregowców puszczono wolno.
Ppor. Zatchej był internowany wraz z dowódcą kompanii kpt. Romualdem Januszkiewiczem i ppor. rez. Franciszkiem Twarkowskim. 22 IX 1939 r. kpt. Januszkiewiczowi udało się zbiec z niewoli, natomiast Walerian Zatchej po ucieczce w cywilnym przebraniu dotarł do Kamionki Strumiłowej, a następnie do Lwowa, gdzie zamieszkał u siostry Ernestyny Kamienobrodzkiej. Powrócił do pracy w Miejskich Zakładach Energetycznych, ale nie na długo. W nocy z 9 na 10 XII 1939 r. do mieszkania wtargnęła grupa enkawudzistów z bagnetami, wraz z miejscowym donosicielem nazwiskiem Koch. Zabrano go do więzienia. Siostrze udało się jeszcze odnaleźć go w Kijowie i przekazać mu dwie przesyłki – w I i II 1940 r. W III 1940 r. usłyszała, że Waleriana już nie ma i że lepiej, by przestała się nim interesować. Jak okazało się po latach, został zamordowany strzałem w tył głowy, a jego ciało ukryto w lasku koło Bykowni pod Kijowem.
Los Waleriana Zatcheja był częścią tragicznej historii całej rodziny. Jego brat Leopold, dowódca plutonu 78 pułku piechoty, zmobilizowany 31 VIII 1939 r., dostał się do niewoli sowieckiej, był więziony w Kozielsku, a następnie zamordowany w Katyniu. Trzeci brat, Florian, prymus klasy siódmej, zginął już w 1920 r. w obronie Lwowa jako jedno z Orląt, pod Zadwórzem, w starciu z oddziałami Michaiła Budionnego. W ten sposób jedna rodzina oddała trzech synów w obronie Ojczyzny.
Sebastian Sosiński, burmistrz Nowego Dworu tak podsumował ten wyjątkowy dzień w rozmowie z Tygodnikiem Nowodworskim: „Chciałbym podziękować wszystkim mieszkańcom, którzy wzięli udział w uroczystościach katyńskich w naszym mieście. Doceniam, że tak wiele osób znalazło czas, aby w nich uczestniczyć i wspólnie upamiętnić ofiary Katynia. Obecność mieszkańców miała duże znaczenie i przyczyniła się do godnego przebiegu tych obchodów. Dziękuję za udział i za okazany szacunek wobec tej trudnej części naszej historii. Cześć ich pamięci.„
Nowodworskie obchody 86. rocznicy Zbrodni Katyńskiej miały więc nie tylko charakter ceremonialny. Były także próbą przywracania pełnej pamięci o konkretnych ludziach, ich służbie, ich rodzinach i ich związku z miastem. W tym sensie Katyń w Nowym Dworze nie jest abstrakcyjnym symbolem. Jest historią Batalionu Elektrotechnicznego, historią koszar przy Paderewskiego, historią tablic, Dębów Pamięci i kolejnych roczników młodzieży, które uczą się, że wolność i państwowość mają swoją cenę.
Organizatorami uroczystości były władze samorządowe Nowego Dworu, Związek Oficerów Rezerwy Rzeczypospolitej Polskiej, 2 Mazowiecki pułk saperów, Zespół Szkół nr 2 oraz parafia pw. św. Michała Archanioła. Ta współpraca dobrze oddała sens całego dnia: pamięć historyczna nie jest własnością jednej instytucji. Jest wspólnym obowiązkiem miasta, szkoły, wojska, Kościoła i rodzin, które przez dziesięciolecia niosły ją mimo milczenia, strachu i kłamstwa.
Foto: Wiesława Karczmarczyk
—
Katyn memory in Nowy Dwór
On April 19, 2026, Nowy Dwór once again paused before one of the most painful chapters in Polish history. The ceremonies marking the 86th anniversary of the Katyn Massacre had a particularly special meaning this year, because alongside the national remembrance of the victims of Soviet genocide, the local dimension strongly resounded as well – the fate of the officers of the Electrotechnical Battalion, a formation inseparably linked with the history of the town, Modlin Fortress, and the development of pre-war Nowy Dwór. There was prayer, there was a lesson in history, there was the Roll Call of Remembrance, there was the Honor Salute, but there was also a living intergenerational transmission: from the families of the murdered, through the army, schools, and scouts, to the youth who once again heard the names of those whom others had tried to erase from memory.
The Electrotechnical Battalion holds a special place in the history of Nowy Dwór. Already during the Polish-Bolshevik War of 1920, it was responsible for the technical support of the army – supplying electric power, maintaining communications, and ensuring the efficient functioning of headquarters. In the interwar period, its soldiers co-created the infrastructure of Modlin Fortress, taking part, among other things, in the construction of the “Narew” power plant, while at the same time helping shape the civilizational development of the town by contributing to its electrification. In September 1939, during the defense of Modlin Fortress, the battalion carried out tasks crucial for the functioning of the besieged garrison. After the capitulation, many of the officers of this unit fell into Soviet captivity. Their road ended in the spring of 1940 with a shot to the back of the head.
Among the victims were, among others: Aleksander Ciechanowski, Marian Ostrowski, Roman Jędraszko, Piotr Dybaczewski, Kazimierz Grüner, Zbigniew Tomasini, Wacław Przewłocki, Bohdan Sobiewski, Wacław Szpinko, Jerzy Mularski, Henryk Jabłoński, Jerzy Bugajski, and Zbigniew Kiersnowski. In total, at least 38 officers of the Electrotechnical Battalion fell victim to the crime, becoming part of the elite of the reborn Polish state whom the Soviets decided to destroy. In Nowy Dwór, memory of them lives not only in solemn speeches, but also in specific places. One of the memorial plaques is located on the building of the former battalion barracks at 3 Paderewskiego Street, and the second in the Church of St. Michael the Archangel at 1 Warszawska Street.
This year’s observances had a multi-stage course. At 12:15 p.m., flowers were laid and candles were lit beneath the memorial plaques at the grounds of the former Electrotechnical Battalion barracks at Paderewskiego Street. At 1:00 p.m., Holy Mass began in the parish of St. Michael the Archangel. At 2:00 p.m., students of School Complex No. 2 presented an artistic program. At 2:30 p.m., the part of the ceremony at the Monument to the Defenders of the Homeland at Warszawska Street began, and at 3:00 p.m. the Roll Call of Remembrance and Honor Salute by the 2nd Mazovian Sapper Regiment took place, followed by the laying of flowers.
The presence of the participants showed that for Nowy Dwór the Katyn matter is not merely a ritual of the calendar. The ceremonies were attended by numerous residents of Nowy Dwór County, but also by families of the victims, representatives of Katyn circles, state and local authorities, the military, uniformed services, schools, social and patriotic organizations. Present were Bohdan Sobiewski – son of Captain Franciszek Sobiewski murdered in Kharkiv – and the nephew of Captain Franciszek Sobiewski, Krzysztof Sobieski. Retired Border Guard lieutenant colonel Marek Krystyniak, president of the “Katyn Family” Association in Warsaw, grandson of Mieczysław Krystyniak – a Legioneer of the First Brigade and a Polish Army warrant officer, prisoner of Starobilsk, murdered in Kharkiv – was present. Also present was Marek Garlicki, vice-president of the “Katyn Family” Association in Warsaw, grandson of Apolinary Garlicki – deputy and senator of the Second Polish Republic, imprisoned in Western Ukraine, murdered in Kyiv, and commemorated in Bykownia. The ceremony was attended by Michał Krzysztof Wykowski, president of the Main Board of the Warsaw Association “Police Family 1939,” whose relative Second Lieutenant Mirosław Wykowski was a prisoner of Kozelsk and was murdered in Katyn.
Among the guests present were Senator of the Republic of Poland Jolanta Hibner and Zbigniew Czaplicki representing the Marshal of the Mazovian Voivodeship. The county and town self-government were represented by Nowy Dwór Starost Magdalena Biernacka, Mayor of Nowy Dwór Sebastian Sosiński, Czosnów Commune Head Anna Maliszewska, and the councilors of the Town Council in Nowy Dwór: Angelika Sosińska, Jolanta Bolińska, Grażyna Brzozowska, Mirosława Boroń, Paweł Musiał, and Cyryl Turczyński.
The presence of representatives of the military and institutions related to defense was important. Present were Colonel Mariusz Łuszczyński – commander of the Nowy Dwór Garrison and at the same time commander of the 2nd Mazovian Sapper Regiment, Colonel Zbigniew Paszkiewicz – deputy head of the Quality Assurance Office of the Armament Agency, Colonel Krzysztof Szczepankowski representing the director of the Audit Department of the Ministry of National Defence, Lieutenant Colonel Sylwester Kulik – head of the Military Recruitment Centre Warsaw–Ochota, retired Lieutenant Colonel Krzysztof Tomaszewski representing the commander of the 5th Chemical Regiment in Tarnowskie Góry, and Lieutenant Adam Łobodowski representing the head of the Military Recruitment Centre Warsaw–Praga. Also present were Inspector Arkadiusz Wrzeszczyński, First Deputy Commander of the County Police Headquarters in Nowy Dwór, representing the county police commander, and Brigadier Łukasz Kochanowski, Deputy Commander of the County State Fire Service Headquarters in Nowy Dwór, representing the county commander of the State Fire Service.
Among the invited guests were also Maksymilian Sokół-Potocki, deputy director of the Central Military Library in Warsaw, Karolina Wesołowska representing the head of the Katyn Museum in Warsaw, Gniewomir Rokosz-Kuczyński – director general of the Union of Historical and Rifle Organizations, Generality of the Brotherhood of Marksmen of the Republic of Poland, as well as Waldemar Nikliński from Chicago – American voivode of the brotherhood of marksmen, president of the American District of the Union of the Brotherhood of Marksmen of the Republic of Poland, general of the Brotherhood of Marksmen, together with his wife.
The educational community was strongly present as well. Present were Beata Janas – director of School Complex No. 2, Justyna Paszkiewicz – director of the Educational Institutions Complex, Anna Buszta – deputy director of School Complex No. 2, Mirosława Grzegorczyk – director of the Public Primary School in Wykrot near Myszyniec, Małgorzata Parzych representing the Second General Secondary School named after Cyprian Kamil Norwid in Ostrołęka, as well as Józefa Barbara Łuszczyńska – conductor and leader of the Song and Dance Ensemble of the Nowy Dwór Land “Soli Deo.” Present were also Urszula Przymus – president of the Council of the Independent Republic of Kampinos – and Tadeusz Sawicki representing the Headquarters of the Scout District. Members of the Association of Reserve Officers of the Republic of Poland, teachers, school youth, scouts, representatives of the Nowy Dwór University of the Third Age, and numerous residents took part in the ceremony.
An important sign of the continuity of memory were the banner delegations presented by: the 2nd Mazovian Sapper Regiment, the Association of Reserve Officers of the Republic of Poland, the Municipal Guard, the Volunteer Fire Brigade, the Headquarters of the Polish Scouting Association District, the Union of Historical and Rifle Organizations – Generality of the Brotherhood of Marksmen of the Republic of Poland, Primary School No. 1, Primary School No. 5, School and Kindergarten Complex No. 1, School and Kindergarten Complex No. 3, School and Kindergarten Complex No. 4, School Complex No. 2, Vocational School Complex No. 1, and the General Secondary School. This image – the military, self-government, schools, organizations, youth, and families of the victims standing together – carried perhaps the strongest message of the day.
During Holy Mass, Reverend Prelate Andrzej Kwiatkowski delivered a homily in which he did not avoid the moral weight of history. He spoke about the difficult truth that for goodness and truth one often must pay a high price. As he reminded those present, such a price was paid by Christ, who accompanied the disciples on the road to Emmaus, but it was also paid by those who in 1940 remained faithful to their convictions, to their military oath, and to their homeland. The priest noted that for evil to raise its head, it is enough for good people to remain silent, and that silence is not always golden. The interior of the church, dominated by the image of St. Michael the Archangel fighting the dragon, gave these words particular force.
One of the most important moments of the observances was the speech by retired Colonel Alfred Kabata. Speaking about the Katyn crime, he reminded those gathered that 86 years ago, by decision of the highest authorities of the Soviet Union, nearly 22,000 citizens of the Polish state were murdered. Among the victims were officers of the Polish Army, the State Police, representatives of public administration, and the intellectual and cultural elites of the Second Polish Republic. He stressed that the Soviets wanted to weaken Poland by murdering soldiers and intellectuals – people constituting the foundation of the pre-war state. As he noted, they were regarded by Stalin and his collaborators as “hardened and incorrigible enemies of Soviet power.”
Alfred Kabata also reminded the audience that knowledge of the crime was broadened after many years. In 1992, it was revealed that based on the same decision of March 5, 1940, of the Politburo of the Central Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks), apart from prisoners from Kozelsk, Starobilsk, and Ostashkov, 3,435 Polish citizens imprisoned in Western Ukraine and 3,872 imprisoned in Western Belarus were also murdered. He spoke of Bykownia as the only established burial place so far of the victims from the so-called Ukrainian Katyn List, as well as of the still-unfound Belarusian Katyn List and of Kurapaty as the probable burial place of victims murdered in Minsk.
In this context, the figure of Reserve Second Lieutenant of Sappers Walerian Innocenty Zatchej occupied a special place – one of the Polish citizens on the Ukrainian Katyn List, whose memory was honored that day by the planting of a Katyn Oak of Remembrance. Alfred Kabata recalled that today Katyn is above all the obligation of memory about people who paid with their lives for unwavering fidelity to Poland. He drew attention to the fact that among the victims of the Katyn crime are 38 officers originating from the Electrotechnical Battalion stationed in Nowy Dwór in the years 1921–1939. He added that memory of them has been cultivated in the town for more than 30 years, and for 17 years – thanks to School Complex No. 2 participating in the campaign “Katyn… save from oblivion” – through the planting of Oaks of Remembrance. As he noted, on that day the 17th Katyn Oak of Remembrance was planted, commemorating officers of the Electrotechnical Battalion murdered in Katyn, Kharkiv, and Kyiv, and at the same time it was the 28th such oak dedicated to officers of this unit on the national scale. He emphasized that the Katyn ceremonies organized since 1994 preserve the memory of the heroes of Nowy Dwór, and that the youth every year take part in this solemn lesson of history.
The biography of Walerian Innocenty Zatchej, recalled during the ceremony, gave the observances a particularly personal dimension. He was born on July 2, 1909, in Kamionka Strumiłowa, in Tarnopol Voivodeship, to Jan and Katarzyna née Rychwicka. He grew up in a large family, raised – as was recorded – in the spirit of patriotism, solidarity, and love for the homeland. From September 1, 1919, to May 31, 1927, he attended the Kornel Ujejski State Gymnasium in Kamionka Strumiłowa. After passing his final examination, he began studies at the Faculty of Mechanical Engineering – Electrical Division of the Lwów Polytechnic. After completing eight semesters and several deferments, he was conscripted on September 19, 1934, into the Reserve Officer Cadet School of Sappers in Modlin, where he was assigned to the 2nd training company. On December 15, 1934, he took the oath and was promoted to the rank of senior sapper, and on May 21, 1935, to the rank of cadet corporal.
After graduating from the school with a good result and obtaining the title of reserve cadet corporal, he was sent for practical training to the 2nd electrotechnical company of the Electrotechnical Battalion in Nowy Dwór. After completing two months of practice, on October 1, 1935, he entered the reserve in the rank of cadet platoon sergeant. From June 15 to July 25, 1936, he completed reserve exercises in the Electrotechnical Battalion. His participation was assessed very highly. Acting commander of the battalion, Major Stanisław Michałowski, emphasized among other things his good sense of honor, comradeship, discipline, relation to military and civilian authorities, physical endurance, intelligence, courage, command ability, and specialist training. The qualification committee concluded that Zatchej had mastered the knowledge required for a reserve officer of the battalion with a good result and was in every respect fit to become a reserve second lieutenant – commander of an anti-aircraft searchlight platoon. In December 1937, he was promoted to the rank of reserve second lieutenant with seniority from January 1, 1937.
Until 1939, he worked in the Municipal Electric Works in Lwów at Pełczyńska Street. On July 18, 1939, he reported for six weeks of reserve exercises in the Electrotechnical Battalion, which he completed on August 26, 1939. He performed these exercises in the 14th anti-aircraft searchlight company as commander of the 4th platoon. On August 24, 1939, the platoon under his command was ordered to take part in the anti-aircraft defense of Warsaw, occupying combat positions in the area of Wólka Węglowa, Wawrzyszyn, and Marymont. On the night of September 3 to 4, 1939, as part of redeployment, it moved to the area of Jabłonna to protect the eastern part of Warsaw and the bridges on the Vistula. On September 6, the platoon together with the company was assigned first to the commander of the anti-aircraft defense of the Lublin Center and then to the commander of the anti-aircraft defense of the Lwów Center. It retreated along the route Warsaw – Garwolin – Kurów – Lublin – Krasnystaw – Zamość – Tomaszów Lubelski. In the face of the advance of German units and the threat from the Red Army, it had to turn back and through Hrubieszów, Uściług, and Włodzimierz Wołyński reached Łuck. There it encountered the entry of Soviet forces on September 17. That same day it retreated through Horochów, Radziechów, Busk, and Gliniany toward Lwów. In the localities of Unterwalden and Podhajczyki, the platoon, after being fired upon by the Soviets, was disarmed. The officers were interned, and the enlisted men were set free.
Second Lieutenant Zatchej was interned together with company commander Captain Romuald Januszkiewicz and Reserve Second Lieutenant Franciszek Twarkowski. On September 22, 1939, Captain Januszkiewicz managed to escape captivity, while Walerian Zatchej, after escaping in civilian disguise, reached Kamionka Strumiłowa and then Lwów, where he stayed with his sister Ernestyna Kamienobrodzka. He returned to work at the Municipal Electric Works, but not for long. On the night of December 9 to 10, 1939, a group of NKVD men with bayonets entered the flat together with a local informer named Koch. He was taken away to prison. His sister managed to find him in Kyiv and send him two parcels – in January and February 1940. In March 1940, she was told that Walerian was no longer there and that it would be better if she stopped asking about him. As it turned out years later, he was murdered with a shot to the back of the head, and his body was hidden in a grove near Bykownia outside Kyiv.
The fate of Walerian Zatchej was part of the tragic history of the whole family. His brother Leopold, commander of a platoon in the 78th Infantry Regiment, mobilized on August 31, 1939, fell into Soviet captivity, was imprisoned in Kozelsk, and was later murdered in Katyn. A third brother, Florian, the top student of the seventh class, died already in 1920 in the defense of Lwów as one of the Lwów Eaglets at Zadwórze in battle with the forces of Mikhail Budyonny. In this way, one family gave three sons in defense of the homeland.
The Nowy Dwór ceremonies marking the 86th anniversary of the Katyn Massacre thus had not only a ceremonial character. They were also an attempt to restore full memory of specific people, their service, their families, and their connection with the town. In this sense, Katyn in Nowy Dwór is not an abstract symbol. It is the history of the Electrotechnical Battalion, the history of the barracks at Paderewskiego Street, the history of plaques, Oaks of Remembrance, and successive generations of youth learning that freedom and statehood have their price.
The organizers of the ceremonies were the self-government authorities of Nowy Dwór, the Association of Reserve Officers of the Republic of Poland, the 2nd Mazovian Sapper Regiment, School Complex No. 2, and the parish of St. Michael the Archangel. This cooperation well expressed the meaning of the whole day: historical memory is not the property of one institution. It is the shared duty of the town, the school, the military, the Church, and the families who carried it for decades despite silence, fear, and lies.
