Był kwiecień 1976 r., gdy pod Nowym Dworem Mazowieckim historia upomniała się o swoje prawa. Nie w gabinecie uczonego ani w sali muzealnej, lecz w dołach kopanych przez wojsko pod anteny radiotechniczne. O odkryciu zdecydował przypadek – i odwaga IV-klasistki z Janówka.
Stanowisko w Janówku, obecnie Janówku Pierwszym w gminie Wieliszew, położone jest w północnej części Kotliny Warszawskiej, na płaskiej terasie nadzalewowej starorzecza Narwi, około 5 km od ujścia Wisły. Obszar ten – pofałdowany, pełen piaszczystych wyniesień, kęp i podmokłych łąk – był zasiedlany od schyłku starszej epoki kamienia. Potwierdzają to liczne stanowiska archeologiczne zarejestrowane podczas badań prowadzonych w latach 1955–1963 przez zespół Ludwika Sawickiego i Stefana Krukowskiego oraz w 1995 r. w ramach programu Archeologicznego Zdjęcia Polski.
W kwietniu 1976 r. na terenie Jednostki Wojskowej Nr 3441 żołnierze natrafili w jednym z wykopów na dwie urny wypełnione kośćmi. O znalezisku dowiedziała się uczennica Szkoły Podstawowej w Janówku – Dorota Rosowska. Po obejrzeniu naczyń napisała własnoręcznie list do redakcji „Trybuny Ludu”, dołączając mapkę wykonaną kredkami i dokładny opis miejsca odkrycia. Redakcja przekazała informację do Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. 5 V 1976 r. dr Jerzy Głosik, kierujący Pogotowiem Archeologicznym, przejął materiały zabytkowe. Naczynia uznał za charakterystyczne dla kultury grobów kloszowych z wczesnej epoki żelaza.
Badania ratownicze, finansowane przez PMA, prowadzono w latach 1976–1978. W pierwszym sezonie (4–25 VIII 1976 r.) na obszarze 2,5 ara zarejestrowano 32 obiekty, głównie grobowe. Teren ten określono jako „cmentarzysko” i oznaczono numerem I. W kolejnych latach odsłonięto łącznie 73 obiekty w części południowej stanowiska oraz 16 obiektów w części północnej, określanej jako „osada”. Dodatkowo trzy groby odkryto przypadkowo w dołach wykopanych przez wojsko.
Materiał zabytkowy okazał się wyjątkowo zróżnicowany. W części południowej dominowały obiekty sepulkralne kultury grobów kloszowych oraz ślady osadnicze kultury łużyckiej. Znaleziono także fragment naczynia typu Sokołówek, ułamki ceramiki kultury trzcinieckiej ze starszej epoki brązu oraz skorupy późnośredniowieczne. W części północnej odkryto m.in. jamę subneolityczną z fragmentami naczynia kultury niemeńskiej, grób kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego oraz naczynie kultury wielbarskiej z późnego okresu wpływów rzymskich. Z obu partii stanowiska pochodzą materiały krzemienne – w północnej przeważnie mezolityczne, w południowej charakterystyczne dla epoki brązu i wczesnej epoki żelaza.
Stanowisko w Janówku obejmowało zatem cmentarzysko i osadę funkcjonujące w różnych okresach pradziejów. Skala odkryć, liczba obiektów oraz wielowarstwowość chronologiczna sprawiły, że w prasie zaczęto mówić o „drugim Biskupinie” pod Nowym Dworem Mazowieckim.
Dalsze badania przerwano z powodu zakazu wstępu wydanego przez Dowództwo Jednostki Wojskowej. Również w 1995 r. nie dopuszczono do pełnej weryfikacji terenowej w ramach programu AZP. Według późniejszych ustaleń część północna stanowiska została prawdopodobnie zniszczona podczas budowy ogrodzenia jednostki, natomiast w części południowej do dziś widoczne są niezasypane doły po wykopaliskach.
Materiały z badań prezentowano w 1979 r. na wystawie w Nowym Dworze Mazowieckim oraz w latach 1987–1992 w stałej ekspozycji PMA „Skarby pradawnej Polski”. Dokumentacja wykopaliskowa – dzienniki, rysunki i fotografie – została częściowo utracona w wyniku pożaru w 1991 r. w baraku na dziedzińcu Arsenału.
Historia stanowiska w Janówku, które ostatnio do świadomości społecznej przywraca administrator facebookowego profilu Historia Nowego Dworu Maz. i okolic to nie tylko opowieść o pradziejach nad Narwią. To także świadectwo dziecka, które nie przeszło obojętnie obok śladów przeszłości. Gdyby nie list Doroty Rosowskiej, zapewne kierującej się radami rodziców, cmentarzysko kultury grobów kloszowych mogłoby zostać bezpowrotnie zniszczone. Dziś pozostaje pytanie, czy to unikatowe miejsce doczeka się pełnej ochrony i powrotu archeologów na teren, który pół wieku temu odsłonił fragment zapomnianych dziejów północnego Mazowsza.
The Second “Biskupin” near the Narew River
It was April 1976 when history resurfaced near Nowy Dwór Mazowiecki. Not in a university hall or a museum gallery, but in trenches dug by the military for radiotechnical antennas. The discovery was accidental—and brought to light thanks to the courage of a fourth-grade student from Janówek.
The archaeological site in Janówek (now Janówek Pierwszy), located in the Wieliszew commune within the Legionowo County, lies in the northern part of the Warsaw Basin on a sandy overflood terrace of an old Narew riverbed, about 5 kilometers from the confluence with the Vistula. This terrain—marked by sandy elevations, wetlands, and river meadows—had been settled since the Late Paleolithic, as confirmed by numerous archaeological sites recorded in the 20th century.
In April 1976, soldiers stationed at Military Unit No. 3441 uncovered two urns filled with human remains. Dorota Rosowska, a fourth-grade student at the local elementary school, learned of the find and sent a handwritten letter to the editorial office of “Trybuna Ludu,” including a hand-drawn map. The newspaper informed the State Archaeological Museum in Warsaw. On May 5, 1976, Dr. Jerzy Głosik from the Archaeological Emergency Service secured the artifacts and identified them as typical of the Cloche Grave Culture from the Early Iron Age.
Rescue excavations were conducted from 1976 to 1978. In the first season alone, archaeologists documented 32 features within a 2.5-are area, mainly graves. Over three seasons, 73 features were uncovered in the southern section (cemetery) and 16 in the northern section (settlement). Additional graves were discovered accidentally by the military.
The finds revealed a complex, multi-period site. The southern area yielded Cloche Grave Culture burials and Lusatian Culture settlement traces, along with artifacts from the Bronze Age and later periods. The northern section produced features from various prehistoric cultures, including the Neman Culture, the Przeworsk Culture, and the Wielbark Culture. Flint materials from different prehistoric phases were also collected.
The scale and diversity of discoveries led the press to refer to Janówek as a “second Biskupin.” However, further research was halted due to military restrictions. Subsequent attempts to reassess the site were also denied. Part of the settlement area was likely destroyed during later construction works.
Artifacts from Janówek were displayed in exhibitions in Nowy Dwór Mazowiecki (1979) and at the State Archaeological Museum in Warsaw (1987–1992). Some documentation was lost in a fire in 1991.
The story of Janówek is not only about ancient history but also about civic responsibility. Without the initiative of a young student, this Early Iron Age cemetery might have been destroyed without record. Whether the site will receive comprehensive protection remains an open question.
